Từ khi bắt đầu có nhận thức, loài người luôn khao khát về khả năng dự đoán được tương lai. Những nhà tiên tri, những thuật bói toán, những câu chuyện đoán định tương lai luôn tồn tại như một giấc mơ trong mọi thời đại. Thời kỳ khai sáng của khoa học đã dập tắt nhiều giấc mộng của con người nhưng khát vọng dự đoán tương lai vẫn luôn hằng sáng, tuy nhiên không bằng cảm tính mà với lý tính.

Cách nay hơn một thập kỷ, Thomas Jay Kemp - Giám đốc Sản phẩm Phả hệ của GenealogyBank.com [44] đương thời từng đưa ra đôi lời dự báo về tương lai của ngành gia phả học Mỹ: “Gia phả học đang bùng nổ. Nó đã có xu hướng tăng lên kể từ một trăm năm đầu tiên vào năm 1876, chỉ chậm lại khi diễn ra các cuộc chiến tranh Thế giới và suy thoái. Đến Bicentennial [45] vào năm 1976 và việc phát hành loạt phim truyền hình Roots [46], nó lại bùng nổ. Hiện nay, với sự công nhận và sử dụng rộng rãi của hệ thống mạng máy tính Internet, chúng ta đang thấy một giai đoạn thứ ba mở ra. Internet trên phạm vi toàn cầu đã mang theo kỳ vọng ngày càng tăng cao rằng dữ liệu phả hệ về cơ bản sẽ được miễn phí, chính xác và không có biên giới. Các nhà gia phả học đã chuyển từ ngờ vực sang kỳ vọng về việc lịch sử gia đình sẽ có sẵn trực tuyến, các bản sao kỹ thuật số của các tài liệu và nguồn được sử dụng để xây dựng cây gia đình (family tree) sẽ được đính kèm và hiển thị chỉ bằng một cú nhấp chuột” (Thomas Jay Kemp, 2009). [47] 

Bằng sự hồi đáp của thời gian, đến hiện nay, ta có thể nhận thấy viễn cảnh tương lai của gia phả học Mỹ mà nhà phả hệ Thomas Kemp vạch ra cũng chính là hiện tại của gia phả học thế giới nói chung và Việt Nam nói riêng. Vậy còn về tương lai (tính từ thời điểm hiện tại) của ngành gia phả học? DNA và Kỹ thuật số hóa được cho sẽ đóng một vai trò rất lớn, ảnh hưởng đến ngành gia phả học.

Trong công trình nghiên cứu “The future of Genealogy”, Blaine Bettinger [48] nhận xét: “Trong tương lai gia phả học nên khoa học hơn. Các nhà gia phả học đã dễ dàng chấp nhận công nghệ của thế kỷ 21, bao gồm việc sử dụng thiết yếu hàng ngày các cơ sở dữ liệu được lập chỉ mục khổng lồ, phần mềm máy tính và xét nghiệm DNA. Những lĩnh vực công nghệ này cũng cho phép phân tích khoa học nhiều hơn về kết luận phả hệ hơn bao giờ hết” (Blaine Bettinger, 2018). Ông nhận định rằng:

Theo truyền thống, phả hệ chủ yếu là một sự theo đuổi định tính (qualitative), liên quan đến việc thu thập, phân tích và tương quan của dữ liệu quan sát (observational data). Nói cách khác, các nhà phả hệ xác định và thu thập dữ liệu có sẵn từ các hồ sơ và tương quan dữ liệu đó để đi đến kết luận phả hệ.

Ngược lại, phân tích định lượng (quantitative) bằng chứng thường được đo lường và do đó thường là số trong tự nhiên. Nói cách khác, nó tạo ra dữ liệu (generates data), có thể chưa từng tồn tại trước đây. Ví dụ, trong khi cố gắng xác định cha mẹ của một người (tạm gọi người A), chúng ta có thể xác định có bao nhiêu gia đình mà người đó mang họ tương ứng, sống ở Hoa Kỳ trong mỗi cuộc điều tra dân số, họ đến từ đâu, sinh ra ở đâu, tuổi của họ... Do đó, khi tìm thấy người A trong độ tuổi, địa điểm, nơi sinh chính xác, sẽ có một mức độ tự tin để hỗ trợ kết luận rằng đã xác định được một ứng cử viên tương ứng.

Ngay cả các phân đoạn DNA phù hợp cũng thường là dữ liệu định tính có sẵn từ trước. Phát hiện ra rằng hậu duệ của người A chia sẻ cùng một đoạn DNA với một người nữa (người B), cũng có thể mang lại ý nghĩa (trong xác định mối liên kết phả hệ). Tuy nhiên, khi ấy cần có sự xem xét một phân khúc phù hợp bằng cách sử dụng phân tích định lượng, ví dụ như bằng cách xem xét tần suất của phân khúc đó trong một quần thể, có thể nhận ra rằng đó là một phân khúc “chồng chất” hoặc có các vấn đề khác mà người nghiên cứu phả hệ nên biết. Ông dự đoán: Trong 5, 10 và 20 năm tới, lĩnh vực phả hệ di truyền sẽ tiếp tục phát triển và sẽ có vai trò ngày càng quan trọng trong nghiên cứu phả hệ. Với cơ sở dữ liệu rất lớn và các công cụ mới, sẽ nảy sinh những khả năng và những khám phá mới.

Bên cạnh những nhận định về vai trò to lớn của DNA và Kỹ thuật số hóa với ngành gia phả học của Blaine Bettinger, ta cũng có thể vạch ra một tương lai gần, khi công việc nghiên cứu thế hệ diễn ra thuận tiện, nhanh chóng hơn và số lượng đăng ký (gia phả) trực tuyến ngày càng tăng, có thể dẫn đến yêu cầu tăng cao về trình độ chuyên môn, lẫn sự chuyên nghiệp trong việc bắt kịp xu thế phát triển của thời cuộc, của các nhà nghiên cứu gia phả. Chính bản thân ngành gia phả học cũng sẽ phát triển, bao trùm nhiều lĩnh vực khác nhau như: DNA, chứng thực di chúc, nhận nuôi dưỡng và các chuyên ngành địa lý, lịch sử, kiến trúc... liên quan. Vậy nên ngành gia phả học cũng cần được nhìn nhận như những ngành nghề chính quy, có giáo dục và đào tạo bài bản. Cấu trúc của lịch sử gia đình và gia phả là giống nhau cho dù có bất kỳ sự thay đổi nào, kể cả những thay đổi trong các giá trị của xã hội hoặc trong cấu trúc của các gia đình. Lịch sử gia đình chung quy vẫn sẽ tiếp tục tập trung vào đơn vị gia đình sinh học cơ bản và bất kỳ lựa chọn thay thế nào cho cấu trúc của đơn vị gia đình chỉ đơn thuần tạo ra các mục thay thế để ghi lại lịch sử đó. Gia phả học, xét cho cùng, chủ yếu là nghiên cứu lịch sử, vì vậy cho dù hệ thống gia đình cơ bản phát triển như thế nào trong tương lai, nó sẽ không có ảnh hưởng đến quá khứ.

—-------------------

[44] GenealogyBank, từ 1960, là nguồn tài nguyên phả hệ trực tuyến hàng đầu với kho lưu trữ báo chí số hóa lớn nhất tại Hoa Kỳ.

[45] Một loạt các lễ kỷ niệm vào giữa những năm 1970 nhằm tôn vinh các sự kiện lịch sử dẫn đến việc thành lập Hợp Chủng Quốc Hoa Kỳ. 

[46] Roots, bộ phim truyền hình Mỹ, phát sóng lần đầu vào năm 1977, kể về cuộc đời Kunta Kinte, một người đàn ông bị bắt làm nô lệ và hành trình tự do của gia đình anh qua nhiều thế hệ.

[47] Lisa A. Alzo (2009). The future of Genealogy. Tạp chí “Family Chronicle”. 

[48] Nhà phả hệ chuyên nghiệp về chứng chỉ DNA, tác giả của The Genetic Genealogist (www.TheGeneticGenealogist.com).