Vài lời về tác giả

Nguyễn Thiệu Lâu tiên sinh là một người tiêu biểu cho một thế hệ thanh niên ưu tú sinh chẳng gặp thời, nên phải chịu đựng trong nội tâm tất cả những giày vò của mâu thuẫn văn hóa Đông Tây. 

Ông ý niệm về sự sống theo mắt nhìn và cách nhận định lịch sử của phương pháp mà ông say mê. Có thể nói phần trí của ông thoát thai ở cái lò khoa học hợp lý, dứt khoát, sáng sủa, gọn gàng với tất cả những đòi hỏi của nó về điều kiện và hoàn cảnh làm việc. Nhưng phần tâm của con người có huyết thống nho sĩ trong dòng họ Nguyễn Thiệu làng Mọc ấy thì luôn luôn giành giựt ông lại bằng tình cảm, bằng những gì bất hợp lý, bằng những gì là nghĩa, là lễ, là đạo của Á Đông. 

Ông thú thỉ thú thật. Nhưng tin thì phương pháp khoa học bảo ông không được phép tin. Còn tìm cách phá vỡ cái vỏ trứng cho con gà con nhảy ra, thì ông không phá được, nên bị nghẹt thở. 

Cùng thế hệ với ông và cả thế hệ trước nữa, đã nhiều người khắc khoải sống cái bi kịch ấy mà chịu không có một tác phẩm nào cả. 

Nguyên do cũng còn ở ý muốn làm việc cho thật đứng đắn nữa. Chẳng hạn như cụ Nguyễn Văn Tố một đời người ở giữa rừng tài liệu, nhưng vì thận trọng đã chỉ có những tạp ký, tạp lục về sử, đăng rải rác trên báo mà không có xây dựng một tác phẩm dài nào về sử cả. Nguyễn Thiệu Lâu tiên sinh bây giờ cũng vậy.

Tuy nhiên, những công phu tạp ký, tạp lục ấy của hai vị theo nhau về thiên cổ, đã là những tài liệu quý giá và hết sức cần cho người học sử, viết sử, cả tư tưởng lại lịch sử nữa. 

Việc thu tập những tài liệu của ông để in thành sách Quốc sử tạp lục, theo mộng ước thời sinh tiền của ông, đã chẳng phải vì mục đích từ thiện, cầu xin sự thương cảm của đồng bào đọc giả mua sách giúp để đỡ đần cho gia đình ông. Mà chính thực là để giữ lại một di sản văn hóa, hiếm có cho ai còn chịu khó tiếp tục công việc cho thế hệ sau được nhờ. 

Chúng tôi giúp cháu Nguyễn Thiệu Quang xếp đặt thành sách này có lẽ cũng do một duyên may: Hồi sinh tiền, ông tìm thấy tài liệu gì mới, hay có ý kiến và bài viết gì, thì ông thường đem đến chúng tôi để đọc cho nghe, và có nhiều bài còn bắt chúng tôi phải giữ giùm, có khi viết cả lời dặn nữa, sợ chúng tôi để thất lạc. 

Rồi đầu năm nay, chúng tôi có đón ông về vườn chơi một tháng để cung cấp tài liệu và phương tiện cho ông viết sách Địa lý theo ước vọng của ông, nhưng người ông đã yếu lắm, trí nhớ không còn nữa và câu chuyện nói khi tỉnh, khi mê đã như người âm phủ nói vậy. Nên không còn vớt vát để viết gì được nữa. 

Tất cả tinh hoa đền đáp công ơn xã hội của ông chỉ còn kể được là những bài viết từ 1962 trở về trước, bắt đầu khoảng năm 1942.

Năm 1942 ấy, chúng tôi gặp ông lần thứ nhất trong trường hợp đặc biệt là cả hai cùng đau mắt và cùng vào nằm ở nhà thương chữa mắt Hà Nội. Hồi ấy ông là nhân viên Hội Đô Thành Hiếu cổ (Association des amis du Vieux Hue) vừa du học ở Pháp về lại dạy học, và viết cho tạp chí Thanh Nghị. Chúng tôi làm công chức và viết cho tạp chí Văn Mới (Tân Văn Hoá) của nhóm Hàn Thuyên. 

Hai người chúng tôi bị băng mắt, không dùng thị giác, suốt ngày nằm bên nhau rỉ rả nói chuyện, đề cập đến gần hết các vấn đề của sự sống để tìm hiểu nhau. Ông đã tỏ ra là một người thông minh, trí nhớ mẫn tiệp, lại rất ít vọng tâm về chính trị, và rất ý thức về việc dùng tài học của mình vào việc khảo riêng về Sử Địa thôi. 

Một con người lành mạnh và đầy hứa hẹn tương lai như thế không ngờ đâu chỉ một lần bị Quân đội Nhật bắt giam đầu năm 1945 mà thay đổi dần, cho đến trạng thái dở khôn dở dại, dở tỉnh dở mê suốt 20 năm. Nhiều người cho rằng ông giả vờ điên để mượn đà thoá mạ kẻ cầm quyền bằng những cử chỉ bừa bãi hay những lời chửi bới sỗ sàng. 

Phần chúng tôi thì nhận thấy ông quả không còn tự chủ trong những lúc có những hành vi ngôn ngữ ấy. Đó là tất cả dấu hiệu phát hiện của những bất mãn bị dồn nén.

1. Bất mãn về tinh thần, trong thế kẹt và nghẹt thở của con gà không phá được vỏ trứng mà ra, như đã nói ở trên. 
2. Bất mãn về phương tiện, thiếu hụt hầu hết cho công việc khảo Sử Địa chuyên môn của mình.
3. Bất mãn về chức nghiệp, không một chính quyền nào đặt ông vào đúng chỗ ngồi hợp với sở thích của ông. 
4. Bất mãn về chính trị trong nước đáng lẽ sáng sủa mà cử mỗi ngày mỗi tối tăm thêm.
5. Cả bất mãn về cuộc sống của chính mình và gia đình nữa. 

Ngần ấy điều giày đối với đầu óc một con người chỉ có huyết thống nho sĩ Á Đông, mà không quen phong thói xuất sử hành tàng của người nho sĩ Á Đông thì bất cứ người nào cũng phải dở điên, dở khùng như Nguyễn Thiệu Lâu vậy. 

Chúng tôi sở dĩ phải dài dòng về trường hợp của ông là vì nó đã điển hình cho căn bệnh trầm kha của nhiều nhà trí thức trong giai đoạn lịch sử, không tránh được, của sự va chạm giữa hai luồng tư tưởng Đông Tây. 

Đó là những nạn nhân của thời cuộc? Những vật tế cờ của cuộc tranh chấp tư tưởng? Hay đó chỉ là những cây trồng không đúng thổ nghi khí hậu?

Dù cho là gì đi nữa thì đời nay cũng ngậm ngùi, đời sau cũng tiếc hận rằng xã hội đã không có một ý thức và biện pháp gì bảo vệ nổi những đứa con ưu tú của mình trước cơn bão táp, để chúng còn có ích cho đời sống của mình. Ấy là xã hội thiếu sự lãnh đạo của văn hóa vậy. 

Chúng tôi tin chắc rằng với vài lời này khi đọc sách và tưởng niệm đến tác giả, các bạn đọc sẽ hiểu rõ ông để thương mến ông. 

Lê Văn Siêu

Sài Gòn - 1967

Mấy lời về sự trình bày sách

Khi tiên nghiêm qua đời, ngoài những di cảo còn giữ được, chúng tôi có đi tìm trong các thư viện để chép lại những bài đăng rải rác trên báo chí. Chúng tôi mới thấy những bài để tập trung in trong sách Quốc sử tạp lục này. 

Ngoài ra còn rất nhiều bài nữa, khi viết xong, tiên nghiêm thường bắt chúng tôi ngồi bên đọc lại, mà bây giờ chúng tôi chỉ nhớ mang máng, không biết đích là đã đăng trên báo nào. 

Chúng tôi ước mong quý vị độc giả nào sẵn có những bài ấy thì vui lòng cho chúng tôi chép lại để bổ túc cho lần in sau.

Sách này chúng tôi xếp đặt và chia làm 3 phần như đã ghi trong bản Mục lục, không theo trật tự ngày viết hay ngày đăng báo mà theo những sự việc lịch sử đề cập tới để tiện việc tra cứu của đọc giả. 

Khi trông nom ấn hành sách này, vì chúng tôi còn nhỏ tuổi, không đủ kinh nghiệm, lại thiếu học chuyên môn về sử địa, chắc chúng tôi còn để sót nhiều lỗi ấn loát và có thể còn nhiều sai lầm trong việc sửa ấn cảo. Chúng tôi xin quý vị độc giả thể tình lượng thứ cho và chỉ bảo thêm cho những lỗi lầm thiếu sót ấy. Chúng tôi xin chân thành đa tạ quý vị. 

Nguyễn Thiệu Quang